اتشفشان ها

آشنایی

بنا بر تعریف قدما ، آتشفشان‌ها کوه‌هایی هستند که آتش از آنها بیرون می‌جهد. این تعریف محافل علمی قدیم تاحدی با واقعیت تطبیق می‌کرد و شامل مورفولوژی و عملکرد این پدیده‌های طبیعی بود. وقتی از آتشفشان صحبت می‌شود دمل‌هایی عظیم و مشتعلی در سطح زمین در نظر مطرح می‌شود که دارای شکل و ابعاد خاصی بوده و از سنگ‌های ویژه با بافت و ترکیب شیمیایی مشخصی ساخته شده‌اند.

ولی غیر از شکل مخروطی مخصوص ، آنچه که آتشفشان را نسبت به سایر برجستگی‌های روی زمین متمایز می‌کند پدیده‌های فورانی آن است که با بیرون ریختن متوالی مواد ، کوه آتشفشان متولد می‌شود و این کل مسائل حاکم بر آن است. بطور کلی آتشفشان‌های عهد حاضر در سه منطقه تکتونیکی ، حاشیه صفحات همگرا ، مرز صفحات واگرا و در داخل صفحات پراکنده‌اند. اصولا صعود ماگما به سطح زمین به وجود شکستگی‌های قائم یا تقریبا قائم و معابری در پوسته زمین وابسته است.

آتشفشان‌های حاشیه صفحات همگرا

این آتششان‌ها یا درحاشیه قاره‌ها و یا در داخل جزایر و در کنار دراز گودال‌های اقیانوسی قرار دارند مانند ژاپن و اندونزی. در محل مرزهای همگرا جایی که صفحات به هم می‌رسند سه حالت ممکن است اتفاق بیافتد.

فرورانش یک صفحه اقیانوسی به زیر صفحه اقیانوسی دیگر: مثل فرورفتن صفحه اقیانوس آرام به زیرصفحه اقیانوس هند در شمال زلاندنو.

فرورانش صفحه اقیانوسی به زیرصفحه قاره‌ای : در این حالت به دلیل نازکی و چگالی بیشتر ، لیتوسفر اقیانوسی در امتداد سطح موربی به زیر صفحه قاره‌ای کشیده می‌شود. در محل برخورد ، دراز گودال عمیق اقیانوس‌ها بوجود می‌آید. این قبیل فرورانش با گسترش عظیم آتشفشان‌های آندزیتی و ضخامت زیاد لبه صفحه قاره‌ای توام است. این آتشفشان‌ها غالبا انفجاری‌اند و ابتدا ولکان‌هایی با مخروط مرتفع و قطر قاعده بزرگ (مانند آتشفشان فوجی یاما در ژاپن ) بوجود می‌آورند.

برخورد قاره با قاره (اشتقاق قاره‌ای): وقتی دو توده قاره‌ای به سوی هم حرکت می‌کنند، در محل برخورد یک صفحه ممکن است به زیر صفحه مقابل فرو رود ولی هیچگاه تا گوشته ادامه پیدا نمی‌کند. در محل تصادم ، چین خوردگی و گسل خوردگی اتفاق می‌افتد و بنابراین پوسته جمع و جور شده و صفحات لیتوسفر زیاد می‌شود. ارتفاع زیاد کوه هیمالیا را نتیجه برخورد قاره هندوستان با فلات تبت می‌دانند.

آتشفشان‌های در مرز صفحات واگرا

این آتشفشان‌ها در طول شکاف‌هایی در قلمرو اقیانوس‌ها و یا در قلمرو قاره‌ها حاصل می‌شوند. شکاف‌های مزبور به صورت ریفت‌های طویلی هستند که گاه هزاران کیلومتر طول دارند و در امتداد آنها دو صفحه از هم دور می‌شوند. عملکرد ریفت‌های مذکور در اقیانوس‌ها و قاره‌ها نسبت به هم متفاوت است. ریفت‌های اقیانوسی در پشته میانی اقیانوس‌ها قرار دارند. در این محل‌ها ، ماگمای تازه از آستنوسفر بالا می‌آید.

جزیره ایسلند

جزیره ایسلند بر روی مرز واگرای اقیانوس اطلس واقع است و بزرگترین جزیره متعددی است که منشا کاملا آتشفشانی دارد و از مخروط‌های آتشفشانی متعدد تشکیل گردیده است. کف اقیانوس اطلس دائما در حال کشش و بازشدگی است و ایسلند نیز از این قاره مجزا نیست. کشش باعث پیدایش شکاف و گسترش کف اقیانوس می‌شود. این شکافها با پشته میانی اقیانوس موازی‌اند و در امتداد آنها آتشفشان‌هایی در حال فعالیت‌اند.

در کنیا ، نازک شدن پوسته قاره‌ای (در نتیجه حرکات کششی پوسته قاره‌ای نازک شده و می‌شکند و سرانجام به ایجاد یک حوضه اقیانوسی منتهی می‌شود) به کندی انجام شد به نحوی که در اواسط میوسن ، فوران‌های بازالتی آغاز گردید و سپس با حجم زیاد نفلینیت و کربناتیت دنبال شد. در اواخر میوسن از فوران شکافی گدازه‌های متولیتی بیرون ریخت و در پلیوسن ، فوران تراکیت طغیانی و خاکستر رواج داشت.

آتشفشان‌های درون صفحه‌ای

برای تفسیر این آتشفشان‌ها عده‌ای از دانشمندان نظریه نقطه‌های داغ را پیشنهاد دادند که به موجب این نظریه در درون زمین و در مناطق عمیقتر در زیر صفحات لیتوسفر ، مناطق گرم و داغی وجود دارد که مواد مذاب از آن‌ها بالا می‌آیند و به سطح زمین می‌رسند. از انباشته شدن همین مواد ، کوه‌های آتشفشانی در داخل صفحات بوجود می‌آیند. این محل‌ها ممکن است در داخل صفحات اقیانوسی یا در داخل صفحه قاره‌ای باشند. در محل این نقاط داغ ، از نقطه ثابتی که در زیر لیتوسفر واقع است تاول‌هایی از ماگما به خارج صادر می‌شود.

نمایش برخی نقاط داغ بر روی اقیانوس اطلس

لیتوسفر واقع بر روی این نقطه داغ با ورود این تاول‌ها ، سوراخ می‌شود و مواد مذاب به سطح زمین راه پیدا می‌کند. با حرکت صفحه لیتوسفر کوه‌های آتشفشانی ممتد بوجود می‌آید. این نقاط داغ ممکن است در داخل صفحات اقیانوسی قرار داشته باشند که از این نمونه می‌توان به آتشفشان جزایر هاوایی اشاره کرد که در اقیانوس آرام قرار دارند و فعالترین آتشفشان‌های دنیا به شمار می‌آیند. همچنین این نقاط داغ در داخل صفحه قاره‌ای هم وجود دارند که از این نمونه می‌توان به آتشفشان‌های ماسیف سانترال فرانسه اشاره کرد که در داخل صفحه قاره‌ای اورازی قرار دارند.

منبع: کهکشان علم

مطالب مرتبط:

انواع فوران‌های آتشفشانی